Boşanma Sonrası Çocuğun Soyadı ve Anayasal Haklar
Türk Medeni Kanunu’na (TMK) göre çocuğun soyadı, anne ve babanın evlilik durumuna göre belirlenir; anne ve baba evliyse çocuk ailenin (babanın) soyadını, evli değillerse annenin soyadını alır. Evliliğin boşanma ile sona ermesi halinde ise yasal kural gereği velayet anneye verilmiş olsa dahi çocuk babanın soyadını taşımaya devam eder.
Ancak bu genel kural, uygulamada çeşitli hukuki, sosyal ve psikolojik sorunlara yol açmaktadır. Boşanmanın ardından taraflar arasında yeniden bir araya gelme ihtimalinin ortadan kalkması, iletişimin kopması ya da babanın velayet ve çocukla ilgili sorumluluklarını yerine getirmemesi gibi durumlarda; hem anneler hem de babanın tutumuna tanık olan çocuklar babanın soyadının kullanılmasını istemeyebilmektedir. Ayrıca velayetin annede olduğu durumlarda ebeveyn ile çocuğun farklı soyadlarına sahip olması, günlük resmi ve idari işlemlerde aksaklıklara ve çocuk açısından psikolojik rahatsızlıklara neden olabilmektedir.
Çocuk ve Ebeveyn Arasında Soybağının Kurulması
Çocuk ile anne arasındaki soybağı doğumla kurulur. Çocuk ile baba arasındaki soybağı ise anneyle evlilik, tanıma veya hâkim hükmüyle kurulur; soybağı ayrıca evlat edinme yoluyla da tesis edilebilir. Evlilik dışında doğan çocuk, anne ve babasının sonradan evlenmesi halinde kendiliğinden evlilik içinde doğan çocuklara ilişkin hükümlere tabi olur.
Üstün Yarar İlkesi ve Soyadı Değişikliği
Güncel yargı içtihatlarında, boşanma sonrasında çocuğun soyadının değiştirilmesi taleplerinde çocuğun üstün yararı temel ölçüt olarak kabul edilmektedir. Çocuğun üstün yararı gerektirdiği takdirde, velayet hakkına sahip annenin açacağı dava yoluyla çocuğa kendi soyadının verilmesi mümkün olabilmektedir. Bu değerlendirmede öne çıkan başlıca unsurlar şunlardır:
Düzenlemelerin Anayasal ve Uluslararası Dayanakları
Çocuğun soyadına ilişkin meseleler, yalnızca kanun hükümleriyle değil; Türkiye Cumhuriyeti Anayasası ve taraf olunan uluslararası sözleşmelerdeki eşitlik ve aile hayatına saygı ilkeleri çerçevesinde de ele alınmaktadır:
Anayasa Mahkemesi ve Yargıtay Kararlarının Uygulamaya Etkileri
Anayasa Mahkemesinin (AYM) verdiği kararlar, boşanma sonrası çocuğun soyadı uygulamasında belirleyici bir dönüşüm sağlamıştır:
Bu içtihatlarla birlikte hem Anayasa’daki eşitlik ilkesi ve çocuk hakları hem de Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’ndeki ayrımcılık yasağı doğrultusunda, velayeti annede bulunan çocuğun soyadının açılacak dava ile değiştirilebilmesi yargı pratiğinde yerleşik bir uygulama haline gelmiştir.
Kapağan Hukuk Bürosu